Επιμένουμε.
Από την οικολογία στην Αυτονομία
Κορνήλιος Καστοριάδης – Ντανιέλ Κον-Μπετίτ
για άλλη μια φορά,
Καφέ Esprit, εμπορικό κέντρο Χολαργού,
Πέμπτη 1 Μαρτίου 2012, στις 8.30.
Δευτέρα 6 Φεβρουαρίου 2012
Από την οικολογία στην Αυτονομία
Κορνήλιος Καστοριάδης – Ντανιέλ Κον-Μπετίτ
Εκδόσεις Κέδρος 1981, Μετάφραση Άλκης Σταύρου
Η συζήτησή μας για το βιβλίο έθεσε συλλογικά ακόμα περισσότερα θέματα και ερωτήματα από όσα είχε κάθε μέλος ξεχωριστά, πριν συναντηθούμε. Η κουβέντα καθοδηγήθηκε από μια σύντομη εισαγωγή από τον Δημήτρη Τσέλιο, την οποία παραθέτουμε εδώ
"
1. Εισαγωγή
(1 σελίδα): Κεντρικό ερώτημα/ θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο & μεθοδολογία ανάλυσης/ προσέγγισης. Κειμενογραφικός τύπος (Είδος, Γένος) του βιβλίου
Πρόκειται για αποδελτίωση – καταγραφή της δημόσιας συζήτησης που έγινε στο Πανεπιστήμιο της Νέας Λουβένης(Louvene-la-Neuve) στο Βέλγιο το 1981. Συμμετείχαν περίπου 800 άτομα. Οργανωτές ήταν το Κέντρο Γαλιλαίος, οι Φίλοι της Γης του ΒαλλονικούBrabant, η Κίνηση των Νέων για την Ειρήνη και η Γενική Συνέλευση των Φοιτητών της Λουβένης. Το κεντρικό θέμα ήταν «Αντιπυρηνικός αγώνας, οικολογία, πολιτική». Έγιναν δύο κεντρικές εισηγήσεις πρώτα από τον Καστοριάδη και έπειτα από τον Μπετίτ. Ακολούθησε συζήτηση με το κοινό.
Το περιεχόμενο των εισηγήσεων και η συζήτηση που ακολούθησε προσδιορίστηκε από προπαρασκευαστικές ζυμώσεις γύρω από μια κεντρική προβληματική και τους άξονές της:
α) Οικολογία. Τα προβλήματα που έχουν ανακύψει αλλά και η επιστημονική μελέτη τους μας προ(σ)καλούν να αναλογιστούμε μια πληθώρα θεμάτων, από τονσύγχρονο τρόπο ζωήςκαι τους παραλογισμούς του, την οργάνωσηςτων κοινωνιών μαςμέχρι τις ανθρώπινες αξίες.Κι αυτό συμβαίνει επειδή αφορούν το κάθε άτομο ξεχωριστά (ασφάλεια, επιβίωση). Γι αυτό απαιτούν άμεσα λύσεις ανεξάρτητα της κοινωνικής οργάνωσης ή του τρόπου (επαναστατικού, καθολικού ή μη) επίλυσής τους. Της Οικολογικό δηλαδή αίτημα είναι καθολικό, πανανθρώπινο και δεν μπορεί να πατερναλιστεί ή να ποδογηθετηθεί.
β) Τεχνική με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Πυρηνική Ενέργεια. Μπορεί μια Οικολογική τεχνική από μόνη της (π.χ. ΑΠΕ) να αλλάξει την κοινωνία και να οδηγήσει σε μια καλύτερη κοινωνία;
γ)Κοινωνία και Οικολογικό κίνημα. Ηοργανωμένη και μη επιδίωξη της αλλαγής των υπαρχουσών κοινωνικών δομών ώστε να υπάρξει πρόοδος της Οικολογικής προβληματικής. Αυτό οδηγεί αναπόφευκτα σε ένα είδους αυτονόμησης και αυτοθέσμισης (από τα κάτω) της κοινωνίας, εφόσον η παρούσα θέσμιση δημιούργησε το πρόβλημα.
δ) Οργάνωση Κοινωνίας και ειδικότερα η Καπιταλιστική. Η σύγχρονη μορφή της εξουσιαστικής πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας βρίσκεται πίσω από το Οικολογικό πρόβλημα. Επομένως μόνο μια αυτόνομη κοινωνία, δηλαδή εκείνη όπου οι πολλοί έχουν την εξουσία στα χέρια τους θα μπορέσει να φέρει εις πέρας την Οικολογική αλλαγή. Όμως θα είναι αυτή μια ελεύθερη ή μια εξίσου αυταρχική και εξουσιαστική κοινωνία ; Διότι υπάρχει κίνδυνος ο αυταρχισμός να εμφανιστεί με τον μανδύα της Οικολογικής επιστήμης και μιας πολιτικής κάστας ειδικών.
καθώς και οι σχέσεις όλων των παραπάνω μεταξύ τους.
2. (Περίληψη του Βιβλίου
Οι κεντρικοί άξονες προβληματισμού όπως τις αναπτύσσει ο συγγραφέας στο βιβλίο και οι λύσεις/προσεγγίσεις που προτείνει. Εδώ δεν μπαίνει καμία κριτική αλλά καταγράφεται μια όσο πιστότερη γίνεται και συμπυκνωμένη περιγραφή των βασικών θεμάτων που διαπραγματεύεται το βιβλίο.
Ο Καστοριάδης λέει ότι η Τεχνική δεν έχει τίποτε το υπερ-Ιστορικό αλλά είναι ριζωμένη σε μια ιστορικά διαμορφωμένη θέσμιση της κοινωνίας. Η σημερινή τεχνική δεν έχει αξία ισχυρίζεται ανεξάρτητα της μοντέρνας θέσμισης της κοινωνίας που είναι ο Καπιταλισμός. Ο καπιταλισμός έβαλε την παραγωγική Γνώση και την Τεχνική στο κέντρο της κοινωνικής ζωής. Κεντρική επιδίωξη της οργάνωσης αυτής είναι η απεριόριστη εξάπλωση του ορθολογικού ελέγχου. Μάλιστα η αυταπάτη ότι η Γνώση πίσω από την Τεχνική είναι ουδέτερη και δήθεν εργαλειακή αποτελεί ιδεολογική υποβολή και επιβολή του ίδιου του καπιταλισμού. Κρατάει όμως γερά το σύστημα διότι έχει κερδίσει την αυτόβουλη προσχώρηση των ανθρώπων στην υπάρχουσα κατάσταση. Κι αυτό πρέπει να το ερμηνεύσουμε. Δεν πρόκειται δηλαδή για να επιφανειακή – εξωτερική χειραγώγηση μόνο.
"
Τα θέματα που συζητήθηκαν έθεσαν ουσιαστικά τους βασικούς άξονες πάνω στους οποίους θα κινηθούν και επόμενες συζητήσεις της λέσχης μας, πάλι με αφορμή το ίδιο βιβλίο. Συγκεκριμένα, συζητήθηκαν τα εξής:
Α) Φαίνεται ότι τόσο για τα περιβαντολλογικά προβλήματα όσο και για τις κοινωνικές ανισότητες ευθύνεται ο κυρίαρχος καπιταλισμός. Το περίεργο είναι πως παρά τις θεμελιώδεις του αδυναμίες δεν φαίνεται να υπάρχει σήμερα συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση - εξάλλου, αυτή του η ισχύς υφίσταται δεδομένου ότι φαίνεται να ικανοποιεί βασικές ανάγκες των ανθρώπων, με τις οποίες, βεβαίως, έχουν αντικατασταθεί οι φυσιολογικές ανθρώπινες επιθυμίες. Περαιτέρω, η "διαταραχή" του καπιταλισμού φαίνεται να είναι ότι επέβαλε ως κεντρικές για τον άνθρωπο τις "οικονομικές ανάγκες", αντί να είναι αυτές το εργαλείο ικανοποίησης των βασικών.
Συζητήθηκε αρκετά κατά πόσον όλες οι ανθρώπινες ανάγκες είναι φαντασιακά θεσμισμένες, επομένως διαμορφώσιμες και παραγόμενες από τον ίδιο τον καπιταλισμό ή υπάρχει ένα υποσύνολο φυσικών αναγκών. Αφενός υποστηρίχτηκε ότι δεν είναι όλες οι ανάγκες διαμορφώσιμες, αλλά υπάρχουν αντικειμενικές ανάγκες αυτοσυντήρησης (πείνα, δίψα, στέγη, ασφάλεια) εκτός από τις εγωιστικές αλλά εξίσου ανθρώπινες επιδιώξεις (καλοπέραση, ευκολία, κλπ) τις οποίες ο καπιταλισμός όχι μόνον ικανοποιεί (έστω και προσωρινά, αλλά πάντως ευχαριστώντας μας) αλλά και ανατροφοδοτεί μέσω της φαντασιακής θέσμισης με μεγάλη επιτυχία. Εκτός από την σχηματοποίηση αναγκών στη σφαίρα του φαντασιακού φαίνεται ότι ο καπιταλισμός καταφέρνει να πραγματοποιεί αυτά που υπόσχεται. Αφετέρου σημειώθηκε ότι στις φυσικές ανάγκες των ανθρώπων για στέγη, τροφή, ασφάλεια, κίνηση κτλ θα πρέπει να συμπεριλαμβάνουμε και τις προσωπικές [και διαφοροποιημένες σε κάθε άνδρα και γυναίκα] επιθυμίες για δημιουργία, εργασία, αγάπη και συναισθηματική/ψυχική πληρότητα, αίτημα που θέτει η κοινωνική οικολογία.
Β) Μιλήσαμε για το κατά πόσον η τεχνολογία ο λόγος περί της τεχνικής, με πρακτικά λόγια είναι η γνώση, οι μέθοδοι και το σχέδιο για να πετύχουμε ένα αποτέλεσμα, ενώ η εφαρμογή της γίνεται μέσω της τεχνικής. Έγινε έντονη συζήτηση με αφορμή την διατύπωση Καστοριάδη περί ιστορικότητας της τεχνικής, δεδομένου ότι σλυμφωνα με το κείμενο του βιβλίου δηλαδή δεν υπάρχει ουδέτερη τεχνική, αλλά κάθε σύστημα θα αναπτύξει εκείνη την τεχνική που εξυπηρετεί καλύτερα τις επιδιώξεις του - δεν είναι τυχαίο εξάλλου πως το οικολογικό κίνημα ξεκίνησε και εξαπλώθηκε ως κίνημα ενάντιο στην χρήση της ατομικής ενέργειας. Με αφορμή αυτό το παράδειγμα και εκείνο της τεχνολογίας των ΑΠΕ, αναρωτηθήκαμε εάν είναι η τεχνική εκείνη που οδηγεί την ιστορία ή το αντίστροφο ή η μία έννοια τροφοδοτεί την άλλη, ή απλώς η μεταγλώσσα κάθε ιστορικής εποχής αποδίδει σε και εξάγει από την τεχνική τα χαρακτηριστικά εκείνα που προάγουν την ενδυναμώνουν, μια που πανομοιότυπες τεχνικές, ανεξαρτήτως κλίμακας, συναντώνται σε πολύ διαφορετικές κοινωνικά και πολιτικά συστήματα στην ανθρώπινη ιστορία. Προτάθηκε επίσης ότι θα ήταν ακόμα δυνατό ο καπιταλισμός να ενσωματώσει ακόμα και την οικολογία, αν "τον συμφέρει" να υλοποιήσει τις ενεργειακές προτάσεις, για παράδειγμα, που προτείνει η οικολογία, πάντα με κερδοφόρο τρόπο. Εξίσου ενδιαφέρουσα ήταν η συζήτηση περί του αν η επιστήμη, ή η "τεχνοεπιστήμη", αντιστοιχεί σε πραγματικές προόδους του ανθρώπινου πολιτισμού ή αν πολλά από τα επιτεύγματά της ανά τους αιώνες είναι μόνο μια "φούσκα", που όταν σκάσει, βρισκόμαστε πάλι με μια παλιά, καλή, παραδοσιακή τεχνική...
Γ) το ερώτημα "ποιος θα λύσει σήμερα τα σοβαρά προβλήματα της οικολογίας και πως (οι πολίτες οι ίδιοι με επανάσταση, με αυτοοργάνωση ή ο καπιταλισμός)" δεν συζητήθηκε εκτενώς (θα επανέλθουμε άλλωστε τον ερχόμενο μήνα), αναφέρθηκε απλώς ότι είτε στις εσωτερικές "μικροδιορθώσεις" του υφιστάμενου συστήματος είτε στην ανατροπή του ίσως η τεχνική τοποθετηθεί ξανά σε καθοριστικό ρόλο (π.χ. καθαρισμός ποταμών, ΑΠΕ, έξυπνα και μηδενικού ενεργειακού αποτυπώματος κτήρια, αυτοκαθαριζόμενα ρούχα, κλπ)
Δ) Όσον αφορά τις ανισότητες που δημιουργεί ο καπιταλισμός, προτάθηκε να ξεχωρίσουμε την εξουσιαστική διάσταση από την οικολογική. Είναι δυο ξεχωριστά ζητήματα με κοινό πεδίο αναφοράς – ίσως η εξουσιαστικότητα του καπιταλισμού δεν έχει να κάνει τόσο με την συγκεκριμένη μορφή οργάνωσης της παραγωγής αλλά με την ίδια την διαδικασία οργάνωσης και την κλιμάκωσή της. Οι σχέσεις εξουσίας άλλωστε δεν είναι ιδίωμα μόνον του καπιταλισμού και θα πρέπει να εξεταστεί και ιστορικά - και ίσως θα είχε ενδιαφέρον να τις δούμε και σε σχέση με την τεχνική ως κυρίαρχη διάσταση των οργανωμένων κοινωνών.
Ε) Συχνά επανερχόμασταν σε ένα σημείο όπου συμφωνούσαμε όλοι οι παρευρισκόμενοι, δηλαδή στο σημείο κλειδί του "αυτοπεριορισμού" που θεωρεί ουσιώδες ο Καστοριάδης για την ανάπτυξη μιας οικολογικής συνείδησης τόσο ως ηθική στάση ενός ατόμου, στην σφαίρα της πράξης και της φαντασίωσης, όσο και ως συμπεριφορά μιας κοινωνίας.
ΣΤ) Προσπαθήσαμε να δούμε όλα τα παραπάνω έχοντας κατά νου ότι ο Καστοριάδης υιοθετεί μια νεομαρξική οπτική και πρόσβαση στα ζητήματα της ιστορίας, ασκώντας κριτική όμως στον μαρξισμό που δεν επέκρινε ποτέ την ίδια την "ηθική" της τεχνικής που οδηγούσε στις δεδομένες, σε κάθε ιστορικό πλαίσιο, σχέσης παραγωγής και διανομής, ως κατευθυντήρια έννοια.
Για τα πρακτικά, Δημήτρης Τσέλιος, Κατερίνα Χρυσανθοπούλου
Εκδόσεις Κέδρος 1981, Μετάφραση Άλκης Σταύρου
Η συζήτησή μας για το βιβλίο έθεσε συλλογικά ακόμα περισσότερα θέματα και ερωτήματα από όσα είχε κάθε μέλος ξεχωριστά, πριν συναντηθούμε. Η κουβέντα καθοδηγήθηκε από μια σύντομη εισαγωγή από τον Δημήτρη Τσέλιο, την οποία παραθέτουμε εδώ
"
1. Εισαγωγή
(1 σελίδα): Κεντρικό ερώτημα/ θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο & μεθοδολογία ανάλυσης/ προσέγγισης. Κειμενογραφικός τύπος (Είδος, Γένος) του βιβλίου
Πρόκειται για αποδελτίωση – καταγραφή της δημόσιας συζήτησης που έγινε στο Πανεπιστήμιο της Νέας Λουβένης(Louvene-la-Neuve) στο Βέλγιο το 1981. Συμμετείχαν περίπου 800 άτομα. Οργανωτές ήταν το Κέντρο Γαλιλαίος, οι Φίλοι της Γης του ΒαλλονικούBrabant, η Κίνηση των Νέων για την Ειρήνη και η Γενική Συνέλευση των Φοιτητών της Λουβένης. Το κεντρικό θέμα ήταν «Αντιπυρηνικός αγώνας, οικολογία, πολιτική». Έγιναν δύο κεντρικές εισηγήσεις πρώτα από τον Καστοριάδη και έπειτα από τον Μπετίτ. Ακολούθησε συζήτηση με το κοινό.
Το περιεχόμενο των εισηγήσεων και η συζήτηση που ακολούθησε προσδιορίστηκε από προπαρασκευαστικές ζυμώσεις γύρω από μια κεντρική προβληματική και τους άξονές της:
α) Οικολογία. Τα προβλήματα που έχουν ανακύψει αλλά και η επιστημονική μελέτη τους μας προ(σ)καλούν να αναλογιστούμε μια πληθώρα θεμάτων, από τονσύγχρονο τρόπο ζωήςκαι τους παραλογισμούς του, την οργάνωσηςτων κοινωνιών μαςμέχρι τις ανθρώπινες αξίες.Κι αυτό συμβαίνει επειδή αφορούν το κάθε άτομο ξεχωριστά (ασφάλεια, επιβίωση). Γι αυτό απαιτούν άμεσα λύσεις ανεξάρτητα της κοινωνικής οργάνωσης ή του τρόπου (επαναστατικού, καθολικού ή μη) επίλυσής τους. Της Οικολογικό δηλαδή αίτημα είναι καθολικό, πανανθρώπινο και δεν μπορεί να πατερναλιστεί ή να ποδογηθετηθεί.
β) Τεχνική με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Πυρηνική Ενέργεια. Μπορεί μια Οικολογική τεχνική από μόνη της (π.χ. ΑΠΕ) να αλλάξει την κοινωνία και να οδηγήσει σε μια καλύτερη κοινωνία;
γ)Κοινωνία και Οικολογικό κίνημα. Ηοργανωμένη και μη επιδίωξη της αλλαγής των υπαρχουσών κοινωνικών δομών ώστε να υπάρξει πρόοδος της Οικολογικής προβληματικής. Αυτό οδηγεί αναπόφευκτα σε ένα είδους αυτονόμησης και αυτοθέσμισης (από τα κάτω) της κοινωνίας, εφόσον η παρούσα θέσμιση δημιούργησε το πρόβλημα.
δ) Οργάνωση Κοινωνίας και ειδικότερα η Καπιταλιστική. Η σύγχρονη μορφή της εξουσιαστικής πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας βρίσκεται πίσω από το Οικολογικό πρόβλημα. Επομένως μόνο μια αυτόνομη κοινωνία, δηλαδή εκείνη όπου οι πολλοί έχουν την εξουσία στα χέρια τους θα μπορέσει να φέρει εις πέρας την Οικολογική αλλαγή. Όμως θα είναι αυτή μια ελεύθερη ή μια εξίσου αυταρχική και εξουσιαστική κοινωνία ; Διότι υπάρχει κίνδυνος ο αυταρχισμός να εμφανιστεί με τον μανδύα της Οικολογικής επιστήμης και μιας πολιτικής κάστας ειδικών.
καθώς και οι σχέσεις όλων των παραπάνω μεταξύ τους.
2. (Περίληψη του Βιβλίου
Οι κεντρικοί άξονες προβληματισμού όπως τις αναπτύσσει ο συγγραφέας στο βιβλίο και οι λύσεις/προσεγγίσεις που προτείνει. Εδώ δεν μπαίνει καμία κριτική αλλά καταγράφεται μια όσο πιστότερη γίνεται και συμπυκνωμένη περιγραφή των βασικών θεμάτων που διαπραγματεύεται το βιβλίο.
Ο Καστοριάδης λέει ότι η Τεχνική δεν έχει τίποτε το υπερ-Ιστορικό αλλά είναι ριζωμένη σε μια ιστορικά διαμορφωμένη θέσμιση της κοινωνίας. Η σημερινή τεχνική δεν έχει αξία ισχυρίζεται ανεξάρτητα της μοντέρνας θέσμισης της κοινωνίας που είναι ο Καπιταλισμός. Ο καπιταλισμός έβαλε την παραγωγική Γνώση και την Τεχνική στο κέντρο της κοινωνικής ζωής. Κεντρική επιδίωξη της οργάνωσης αυτής είναι η απεριόριστη εξάπλωση του ορθολογικού ελέγχου. Μάλιστα η αυταπάτη ότι η Γνώση πίσω από την Τεχνική είναι ουδέτερη και δήθεν εργαλειακή αποτελεί ιδεολογική υποβολή και επιβολή του ίδιου του καπιταλισμού. Κρατάει όμως γερά το σύστημα διότι έχει κερδίσει την αυτόβουλη προσχώρηση των ανθρώπων στην υπάρχουσα κατάσταση. Κι αυτό πρέπει να το ερμηνεύσουμε. Δεν πρόκειται δηλαδή για να επιφανειακή – εξωτερική χειραγώγηση μόνο.
"
Τα θέματα που συζητήθηκαν έθεσαν ουσιαστικά τους βασικούς άξονες πάνω στους οποίους θα κινηθούν και επόμενες συζητήσεις της λέσχης μας, πάλι με αφορμή το ίδιο βιβλίο. Συγκεκριμένα, συζητήθηκαν τα εξής:
Α) Φαίνεται ότι τόσο για τα περιβαντολλογικά προβλήματα όσο και για τις κοινωνικές ανισότητες ευθύνεται ο κυρίαρχος καπιταλισμός. Το περίεργο είναι πως παρά τις θεμελιώδεις του αδυναμίες δεν φαίνεται να υπάρχει σήμερα συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση - εξάλλου, αυτή του η ισχύς υφίσταται δεδομένου ότι φαίνεται να ικανοποιεί βασικές ανάγκες των ανθρώπων, με τις οποίες, βεβαίως, έχουν αντικατασταθεί οι φυσιολογικές ανθρώπινες επιθυμίες. Περαιτέρω, η "διαταραχή" του καπιταλισμού φαίνεται να είναι ότι επέβαλε ως κεντρικές για τον άνθρωπο τις "οικονομικές ανάγκες", αντί να είναι αυτές το εργαλείο ικανοποίησης των βασικών.
Συζητήθηκε αρκετά κατά πόσον όλες οι ανθρώπινες ανάγκες είναι φαντασιακά θεσμισμένες, επομένως διαμορφώσιμες και παραγόμενες από τον ίδιο τον καπιταλισμό ή υπάρχει ένα υποσύνολο φυσικών αναγκών. Αφενός υποστηρίχτηκε ότι δεν είναι όλες οι ανάγκες διαμορφώσιμες, αλλά υπάρχουν αντικειμενικές ανάγκες αυτοσυντήρησης (πείνα, δίψα, στέγη, ασφάλεια) εκτός από τις εγωιστικές αλλά εξίσου ανθρώπινες επιδιώξεις (καλοπέραση, ευκολία, κλπ) τις οποίες ο καπιταλισμός όχι μόνον ικανοποιεί (έστω και προσωρινά, αλλά πάντως ευχαριστώντας μας) αλλά και ανατροφοδοτεί μέσω της φαντασιακής θέσμισης με μεγάλη επιτυχία. Εκτός από την σχηματοποίηση αναγκών στη σφαίρα του φαντασιακού φαίνεται ότι ο καπιταλισμός καταφέρνει να πραγματοποιεί αυτά που υπόσχεται. Αφετέρου σημειώθηκε ότι στις φυσικές ανάγκες των ανθρώπων για στέγη, τροφή, ασφάλεια, κίνηση κτλ θα πρέπει να συμπεριλαμβάνουμε και τις προσωπικές [και διαφοροποιημένες σε κάθε άνδρα και γυναίκα] επιθυμίες για δημιουργία, εργασία, αγάπη και συναισθηματική/ψυχική πληρότητα, αίτημα που θέτει η κοινωνική οικολογία.
Β) Μιλήσαμε για το κατά πόσον η τεχνολογία ο λόγος περί της τεχνικής, με πρακτικά λόγια είναι η γνώση, οι μέθοδοι και το σχέδιο για να πετύχουμε ένα αποτέλεσμα, ενώ η εφαρμογή της γίνεται μέσω της τεχνικής. Έγινε έντονη συζήτηση με αφορμή την διατύπωση Καστοριάδη περί ιστορικότητας της τεχνικής, δεδομένου ότι σλυμφωνα με το κείμενο του βιβλίου δηλαδή δεν υπάρχει ουδέτερη τεχνική, αλλά κάθε σύστημα θα αναπτύξει εκείνη την τεχνική που εξυπηρετεί καλύτερα τις επιδιώξεις του - δεν είναι τυχαίο εξάλλου πως το οικολογικό κίνημα ξεκίνησε και εξαπλώθηκε ως κίνημα ενάντιο στην χρήση της ατομικής ενέργειας. Με αφορμή αυτό το παράδειγμα και εκείνο της τεχνολογίας των ΑΠΕ, αναρωτηθήκαμε εάν είναι η τεχνική εκείνη που οδηγεί την ιστορία ή το αντίστροφο ή η μία έννοια τροφοδοτεί την άλλη, ή απλώς η μεταγλώσσα κάθε ιστορικής εποχής αποδίδει σε και εξάγει από την τεχνική τα χαρακτηριστικά εκείνα που προάγουν την ενδυναμώνουν, μια που πανομοιότυπες τεχνικές, ανεξαρτήτως κλίμακας, συναντώνται σε πολύ διαφορετικές κοινωνικά και πολιτικά συστήματα στην ανθρώπινη ιστορία. Προτάθηκε επίσης ότι θα ήταν ακόμα δυνατό ο καπιταλισμός να ενσωματώσει ακόμα και την οικολογία, αν "τον συμφέρει" να υλοποιήσει τις ενεργειακές προτάσεις, για παράδειγμα, που προτείνει η οικολογία, πάντα με κερδοφόρο τρόπο. Εξίσου ενδιαφέρουσα ήταν η συζήτηση περί του αν η επιστήμη, ή η "τεχνοεπιστήμη", αντιστοιχεί σε πραγματικές προόδους του ανθρώπινου πολιτισμού ή αν πολλά από τα επιτεύγματά της ανά τους αιώνες είναι μόνο μια "φούσκα", που όταν σκάσει, βρισκόμαστε πάλι με μια παλιά, καλή, παραδοσιακή τεχνική...
Γ) το ερώτημα "ποιος θα λύσει σήμερα τα σοβαρά προβλήματα της οικολογίας και πως (οι πολίτες οι ίδιοι με επανάσταση, με αυτοοργάνωση ή ο καπιταλισμός)" δεν συζητήθηκε εκτενώς (θα επανέλθουμε άλλωστε τον ερχόμενο μήνα), αναφέρθηκε απλώς ότι είτε στις εσωτερικές "μικροδιορθώσεις" του υφιστάμενου συστήματος είτε στην ανατροπή του ίσως η τεχνική τοποθετηθεί ξανά σε καθοριστικό ρόλο (π.χ. καθαρισμός ποταμών, ΑΠΕ, έξυπνα και μηδενικού ενεργειακού αποτυπώματος κτήρια, αυτοκαθαριζόμενα ρούχα, κλπ)
Δ) Όσον αφορά τις ανισότητες που δημιουργεί ο καπιταλισμός, προτάθηκε να ξεχωρίσουμε την εξουσιαστική διάσταση από την οικολογική. Είναι δυο ξεχωριστά ζητήματα με κοινό πεδίο αναφοράς – ίσως η εξουσιαστικότητα του καπιταλισμού δεν έχει να κάνει τόσο με την συγκεκριμένη μορφή οργάνωσης της παραγωγής αλλά με την ίδια την διαδικασία οργάνωσης και την κλιμάκωσή της. Οι σχέσεις εξουσίας άλλωστε δεν είναι ιδίωμα μόνον του καπιταλισμού και θα πρέπει να εξεταστεί και ιστορικά - και ίσως θα είχε ενδιαφέρον να τις δούμε και σε σχέση με την τεχνική ως κυρίαρχη διάσταση των οργανωμένων κοινωνών.
Ε) Συχνά επανερχόμασταν σε ένα σημείο όπου συμφωνούσαμε όλοι οι παρευρισκόμενοι, δηλαδή στο σημείο κλειδί του "αυτοπεριορισμού" που θεωρεί ουσιώδες ο Καστοριάδης για την ανάπτυξη μιας οικολογικής συνείδησης τόσο ως ηθική στάση ενός ατόμου, στην σφαίρα της πράξης και της φαντασίωσης, όσο και ως συμπεριφορά μιας κοινωνίας.
ΣΤ) Προσπαθήσαμε να δούμε όλα τα παραπάνω έχοντας κατά νου ότι ο Καστοριάδης υιοθετεί μια νεομαρξική οπτική και πρόσβαση στα ζητήματα της ιστορίας, ασκώντας κριτική όμως στον μαρξισμό που δεν επέκρινε ποτέ την ίδια την "ηθική" της τεχνικής που οδηγούσε στις δεδομένες, σε κάθε ιστορικό πλαίσιο, σχέσης παραγωγής και διανομής, ως κατευθυντήρια έννοια.
Για τα πρακτικά, Δημήτρης Τσέλιος, Κατερίνα Χρυσανθοπούλου
Πέμπτη 12 Ιανουαρίου 2012
Συνάντηση Φεβρουαρίου 2012
Μετά το "διάλειμμα" του dick επανερχόμαστε στον "ίσιο δρόμο" με τους Καστοριάδη και Κον-Μπεντίτ με το βιβλίο "Από την Οικολογία στην Αυτονομία", εκδόσεις Κέδρος (ή στο www.scribd.com σε pdf) στην επόμενη συνάντησή μας που θα γίνει την Πέμπτη 2.2.12 στις 8.30 στο καφέ esprit στο ισόγειο του εμπορικού κέντρου του Χολαργού, Περικλέους 56.
Παρασκευή 2 Δεκεμβρίου 2011
Συνάντηση Ιανουαρίου 2012
Καλή χρονιά!
Διαλέξαμε για την επόμενη φορά ΔΥΟ βιβλία, το ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, των Καστοριάδη και Κον-Μπεντιτ, από τις εκδόσεις Κέδρος, και μια που έρχονται και γιορτές, και ένα μυθιστόρημα, το UBIK του Φίλιπ Ντικ, από τις εκδόσεις Τόπος.
Η επόμενη συνάντηση της λέσχης μας θα γίνει την ΔΕΥΤΕΡΗ Πέμπτη του μήνα Ιανουαρίου, εκτάκτως λόγω εορτών, δηλαδή στις 12.1.12 (Ολυμπιάδα, 20.30).
Διαλέξαμε για την επόμενη φορά ΔΥΟ βιβλία, το ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, των Καστοριάδη και Κον-Μπεντιτ, από τις εκδόσεις Κέδρος, και μια που έρχονται και γιορτές, και ένα μυθιστόρημα, το UBIK του Φίλιπ Ντικ, από τις εκδόσεις Τόπος.
Η επόμενη συνάντηση της λέσχης μας θα γίνει την ΔΕΥΤΕΡΗ Πέμπτη του μήνα Ιανουαρίου, εκτάκτως λόγω εορτών, δηλαδή στις 12.1.12 (Ολυμπιάδα, 20.30).
Υπερπληθυσμός και Κοινωνική Οικολογία
Συζητήσαμε το Μύθο του Υπερπληθυσμού και την Κοινωνική Οικολογία του Bookchin σε «διάλογο» με την συνέντευξη του Καστοριάδη που τιτλοφορείται «Η Επαναστατική Δύναμη της Οικολογίας» που είχε δώσει το 1993 στο γαλλικό περιοδικό «Πράσινος Πλανήτης». Το ίδιο το ζήτημα του υπερπληθυσμού δεν μας απασχόλησε τόσο, αφού η ομήγυρη συμφώνησε με τα επιχειρήματα του βιβλίου, ότι δεν υπάρχει πραγματικό πρόβλημα υπερπληθυσμού στον πλανήτη, τουλάχιστον σίγουρα όχι όσον αφορά τους φυσικούς πόρους της γης (με κριτήριο την διάθεσή τους, ανεξάρτητα από τους τρόπους με τους οποίους το ανθρώπινο είδος τους χρησιμοποιεί), αλλά τίθεται ως πρόβλημα με σκοπό τον έλεγχο των γεννήσεων, δηλαδή, τον έλεγχο των ανθρώπινων κοινωνιών (εννοείται, των γεννήσεων των ασθενέστερων ανθρώπων επί της γης, αφού οι γεννήσεις των ισχυρότερων δεν ενοχλούν κανέναν).
Αναφερθήκαμε σε μια «φάλτσα» λίγο εκκίνηση της επιχειρηματολογίας του Μπούκτσιν στην «Κοινωνική Οικολογία» όπου αφήνεται να εννοηθεί ότι κάποτε στην ανθρώπινη ιστορία έχει ίσως υπάρξει κοινωνία που ζούσε με πιο αρμονικό τρόπο μέσα στη φύση – συνυπήρχε δηλαδή με αυτήν – απ’ ότι εμείς σήμερα, όχι επειδή αμφισβητούμε ότι πράγματι μια τέτοια κοινωνία υπήρξε, αλλά θεωρώντας ότι δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει σημείο αναφοράς για να αναπτυχθεί η θεωρία της οικολογίας – ή, μάλλον, καλύτερα, οποιαδήποτε θεωρία οποιασδήποτε οικολογίας (αφού κατά κοινή ομολογία υπάρχουν πολλές διαφορετικές θεωρήσεις μέσα στο κίνημα της οικολογίας, πέρα από το «δίπολο» κοινωνική οικολογία – βαθιά οικολογία, που εξετάζει ο Μπούκτσιν στο βιβλίο του). Δεν χρειάζεται να έχει υπάρξει ένας ιδανικός κόσμος ο οποίος «έπεσε στην αμαρτία» της υπερεκμετάλλευσης της γης κτλ – αρκεί η διανοητική αυτή θέση να είναι επίτευγμα ενός ώριμου πολιτισμού, ή τουλάχιστον κάποιων διανοούμενών του.
Στο σημείο αυτό τέθηκε το ερώτημα, μήπως τυχόν είναι τεχνητό το ζητούμενο να θέλουμε να είμαστε οικολόγοι, δηλαδή να προσεγγίζουμε τον «αυτό-περιορισμό» του Καστοριάδη, εάν ισχύει ότι «η φύση» του ανθρώπου είναι να εξαπλώνεται, όπως άλλωστε είναι και «η φύση» του κάθε οργανισμού που είχε κάποτε την τύχη να μελετηθεί σε εργαστηριακές συνθήκες, δηλαδή, με αφαίρεση των οποιωνδήποτε τυχόν εχθρών ή εμποδίων (σε συνθήκες χωρίς κινδύνους όλοι οι οργανισμοί που έχουν μελετηθεί τείνουν να εξαπλωθούν ραγδαία). Δεν διαφέρει δηλαδή το ανθρώπινο ζώο σε αυτό. Η διαφοροποίησή του από τα άλλα είδη είναι το πρόβλημα που δημιουργείται με την κατά παράδοση στους ανθρώπινους πολιτισμούς ιεραρχική οργάνωση των κοινωνιών του, που είναι πρόβλημα πολιτικό. Φαίνεται δηλαδή ότι μια κοινωνία οικολογίας μπορεί να πραγματωθεί μάλλον σε συνθήκες αναρχίας – αυτό εντοπίζει και ο Μπούκτσιν, και γι αυτό στράφηκε σε αναρχοσοσιαλιστικές θεωρήσεις ήδη από την δεκαετία του 1960 για να διαμορφώσει και τις δικές του θέσεις. Χαρακτηριστικά, η ελληνική βικιπαιδεία αναφέρει:
«Κοινωνική οικολογία ονομάζεται η προσέγγιση εκείνη του οικολογικού κινήματος που θεωρεί ότι οι αιτίες των προβλημάτων που αντιμετωπίζει σήμερα το φυσικό περιβάλλον (π.χ. η κλιματική αλλαγή, η περιβαλλοντική ρύπανση κλπ) είναι κοινωνικές, δηλαδή οφείλονται στο επικρατές σήμερα κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό σύστημα, τον καπιταλισμό, ή και στον μαρξιστικό - λενινιστικό κομμουνισμό, όπως αυτός εφαρμόστηκε στις λαϊκές δημοκρατίες κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα υπό τη μορφή «δικτατορίας του προλεταριάτου». Η κοινωνική οικολογία, όπως και οι άλλες τάσεις του οικολογικού κινήματος, αναδύθηκε μέσα από τα νέα κοινωνικά κινήματα της δεκαετίας του 1960.
Η κοινωνική οικολογία εντάσσεται ιδεολογικά στον πράσινο αναρχισμό και αποτελεί σήμερα μία από τις βασικές και περισσότερο στέρεα θεωρητικά θεμελιωμένες κατευθύνσεις του. Ωστόσο, πολλές από τις ιδέες της τις ενστερνίζονται και ομάδες της ευρύτερης Αριστεράς. Μέσω του έργου του Μάρεϊ Μπούκτσιν, κύριου θεωρητικού της κοινωνικής οικολογίας μετά τη δεκαετία του 1960, η τελευταία έχει συνδεθεί με τη δική του εκδοχή ελευθεριακού σοσιαλισμού, τον ελευθεριακό κοινοτισμό.»
Μια ακόμα διαφορά του ανθρώπινου από τα μη ανθρώπινα ζώα είναι ότι ο άνθρωπος, στους σύγχρονους τουλάχιστον πολιτισμούς, έχει συνείδηση της ικανότητάς του να καταστρέφει τους φυσικούς πόρους, αλλά και συνείδηση της ικανότητάς του να μεταβάλλει τα πράγματα προς την κατεύθυνση μιας ουτοπίας. Επίσης έχει συνείδηση του ότι μπορεί να αφανίσει ένα άλλο είδος, ή ότι μπορεί να το προστατέψει από την εξαφάνιση με εκούσιες δράσεις.
Αναζητώντας, εμείς, οικολογικού τύπου κοινωνίες στους σύγχρονους πολιτισμούς αναφερθήκαμε στις λεγόμενες «οικοκοινότητες» - οι οποίες όμως είναι συνειδητή επιλογή των ανθρώπων που τις δημιουργούν, δεν πρόκειται δηλαδή για μια εξέλιξη κοινωνικής δομής από προγενέστερη πιο ανώριμη φάση. Αν ο πληθυσμός σε μια οικοκοινότητα αυξανόταν πολύ, δεν ξέρουμε αν θα συνέχιζε να λειτουργεί με τον ίδιο «οικολογικό» και αυτοδιαχειριζόμενο τρόπο. Η ανάγκη (λόγω έλλειψης φυσικών πόρων, για παράδειγμα) φαίνεται να είναι η κινητήριος δύναμη για την λειτουργία τέτοιων κοινοτήτων. Η ευημερία φαίνεται μάλλον να οδηγεί στην οκνηρία, όπου το άτομο τεμπελιάζει αρκετά για να «αυτό-περιοριστεί» και τείνει να παραβιάσει τους «κανόνες» μιας τέτοιας κοινότητας.
Αναφερθήκαμε σε ορισμένα πειράματα που εξετάζουν τη συμπεριφορά ζώων, τα οποία δείχνουν ότι σε πολλές ομάδες ένα άτομο φαίνεται να είναι πιο ισχυρό ή δυνατό (με την έννοια της ενεργητικότητας και της αποτελεσματικότητας στην εκτέλεση κάποιων δράσεων), όμως, αυτή η ιδιότητά του δεν φαίνεται να εγκαθιδρύει μια κυριαρχική ιεραρχία ανάμεσα στα ζώα της ομάδας, αντιθέτως, η δράση του ικανού ζώου δίνει τη δυνατότητα στα υπόλοιπα να τραφούν, ενώ αν το δυνατό απουσιάσει, κάποιο άλλο θα αναλάβει το ρόλο του ατόμου, για παράδειγμα, που φέρνει φαγητό στα υπόλοιπα ζώα. Ίσως λοιπόν ο ρόλος αυτός υπάρχει και στις κοινωνίες άλλων ζώων, όμως χρησιμοποιείται με άλλο στόχο και όχι την κυριαρχία ανθρώπου επί ανθρώπου ως αυτοσκοπό. Ίσως αυτά τα επιτεύγματα που θεωρούμε ότι έχουν εμφανιστεί σε ώριμους ανθρώπινους πολιτισμούς (δηλαδή η απάλειψη των κυριαρχικών δομών και των ιεραρχικών σχέσεων) να μην είναι παρά βιολογικές επιταγές…
Μήπως λοιπόν μια θεωρία οικολογίας να είναι απλώς μια ηθική στάση ενός προσώπου και όχι μια έκφραση μιας κοινωνικής εξέλιξης? Ή μήπως αν συνεργαστούν πολλοί άνθρωποι με την ίδια ηθική έχουμε τελικά μια οικολογική κοινωνία? Λέει ο Καστοριάδης «Δεν βλέπω κανένα φιλόσοφο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο θεμελιωτής της οικολογίας. Σίγουρα υπάρχει, μεταξύ των Άγγλων, Γερμανών και Γάλλων Ρομαντικών, μία «Αγάπη της φύσης». Αλλά η οικολογία δεν είναι «η αγάπη της φύσης». Είναι η αναγκαιότητα του αυτό-περιορισμού (δηλαδή, η αληθινή ελευθερία) του ανθρωπίνου είδους σε σχέση με τον πλανήτη πάνω στον οποίο, από τύχη, υπάρχει και τον οποίο έχει βαλθεί να καταστρέψει. Από την άλλη πλευρά, σίγουρα κάποιος μπορεί να βρει σε διάφορες φιλοσοφίες αυτή την υπεροψία, αυτή την ύβρη, όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, την υπερβολική οίηση ή την προπετή υπερβολή, οι οποίες ενθρονίζουν τον άνθρωπο στη θέση του «άρχοντα και κυρίου της φύσης» — ένας ισχυρισμός που είναι στην πραγματικότητα εντελώς γελοίος. Δεν είμαστε καν άρχοντες αυτού που εμείς θα κάνουμε, ξεχωριστά, αύριο ή σε μερικές βδομάδες. Όμως, η Ύβρις πάντα προκαλεί τη Νέμεση, την τιμωρία, και αυτό είναι που διακινδυνεύουμε να συμβεί σε εμάς.»
Δηλαδή, είναι η οικολογία ένα σύστημα ηθικών αξιών ή ένα κοινωνικό/πολιτικό κίνημα? Εξ άλλου, μήπως συμβαίνει τελικά οι πολιτισμοί να μην ωριμάζουν (όσον αφορά τις ηθικές στάσεις των ανθρώπων), αλλά απλώς να εμφανίζονται πάνω στον πλανήτη σε τυχαία σειρά και με τυχαίους συνδυασμούς, τόσο τυχαίους και με την ίδια πιθανότητα να εμφανιστούν, ίσως και περισσότερες από μία φορές, που μετά από ορισμένα χρόνια να ξαναβρεθούμε εμείς οι ίδιοι πάλι εδώ να κάνουμε τις ίδιες συζητήσεις? Κάτι τέτοιο είχε γράψει ο Καζαντζάκης, κάτι τέτοιο αφήσαμε κι εμείς να αιωρείται στον αέρα χωρίζοντας το βράδυ.
Αναφερθήκαμε σε μια «φάλτσα» λίγο εκκίνηση της επιχειρηματολογίας του Μπούκτσιν στην «Κοινωνική Οικολογία» όπου αφήνεται να εννοηθεί ότι κάποτε στην ανθρώπινη ιστορία έχει ίσως υπάρξει κοινωνία που ζούσε με πιο αρμονικό τρόπο μέσα στη φύση – συνυπήρχε δηλαδή με αυτήν – απ’ ότι εμείς σήμερα, όχι επειδή αμφισβητούμε ότι πράγματι μια τέτοια κοινωνία υπήρξε, αλλά θεωρώντας ότι δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει σημείο αναφοράς για να αναπτυχθεί η θεωρία της οικολογίας – ή, μάλλον, καλύτερα, οποιαδήποτε θεωρία οποιασδήποτε οικολογίας (αφού κατά κοινή ομολογία υπάρχουν πολλές διαφορετικές θεωρήσεις μέσα στο κίνημα της οικολογίας, πέρα από το «δίπολο» κοινωνική οικολογία – βαθιά οικολογία, που εξετάζει ο Μπούκτσιν στο βιβλίο του). Δεν χρειάζεται να έχει υπάρξει ένας ιδανικός κόσμος ο οποίος «έπεσε στην αμαρτία» της υπερεκμετάλλευσης της γης κτλ – αρκεί η διανοητική αυτή θέση να είναι επίτευγμα ενός ώριμου πολιτισμού, ή τουλάχιστον κάποιων διανοούμενών του.
Στο σημείο αυτό τέθηκε το ερώτημα, μήπως τυχόν είναι τεχνητό το ζητούμενο να θέλουμε να είμαστε οικολόγοι, δηλαδή να προσεγγίζουμε τον «αυτό-περιορισμό» του Καστοριάδη, εάν ισχύει ότι «η φύση» του ανθρώπου είναι να εξαπλώνεται, όπως άλλωστε είναι και «η φύση» του κάθε οργανισμού που είχε κάποτε την τύχη να μελετηθεί σε εργαστηριακές συνθήκες, δηλαδή, με αφαίρεση των οποιωνδήποτε τυχόν εχθρών ή εμποδίων (σε συνθήκες χωρίς κινδύνους όλοι οι οργανισμοί που έχουν μελετηθεί τείνουν να εξαπλωθούν ραγδαία). Δεν διαφέρει δηλαδή το ανθρώπινο ζώο σε αυτό. Η διαφοροποίησή του από τα άλλα είδη είναι το πρόβλημα που δημιουργείται με την κατά παράδοση στους ανθρώπινους πολιτισμούς ιεραρχική οργάνωση των κοινωνιών του, που είναι πρόβλημα πολιτικό. Φαίνεται δηλαδή ότι μια κοινωνία οικολογίας μπορεί να πραγματωθεί μάλλον σε συνθήκες αναρχίας – αυτό εντοπίζει και ο Μπούκτσιν, και γι αυτό στράφηκε σε αναρχοσοσιαλιστικές θεωρήσεις ήδη από την δεκαετία του 1960 για να διαμορφώσει και τις δικές του θέσεις. Χαρακτηριστικά, η ελληνική βικιπαιδεία αναφέρει:
«Κοινωνική οικολογία ονομάζεται η προσέγγιση εκείνη του οικολογικού κινήματος που θεωρεί ότι οι αιτίες των προβλημάτων που αντιμετωπίζει σήμερα το φυσικό περιβάλλον (π.χ. η κλιματική αλλαγή, η περιβαλλοντική ρύπανση κλπ) είναι κοινωνικές, δηλαδή οφείλονται στο επικρατές σήμερα κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό σύστημα, τον καπιταλισμό, ή και στον μαρξιστικό - λενινιστικό κομμουνισμό, όπως αυτός εφαρμόστηκε στις λαϊκές δημοκρατίες κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα υπό τη μορφή «δικτατορίας του προλεταριάτου». Η κοινωνική οικολογία, όπως και οι άλλες τάσεις του οικολογικού κινήματος, αναδύθηκε μέσα από τα νέα κοινωνικά κινήματα της δεκαετίας του 1960.
Η κοινωνική οικολογία εντάσσεται ιδεολογικά στον πράσινο αναρχισμό και αποτελεί σήμερα μία από τις βασικές και περισσότερο στέρεα θεωρητικά θεμελιωμένες κατευθύνσεις του. Ωστόσο, πολλές από τις ιδέες της τις ενστερνίζονται και ομάδες της ευρύτερης Αριστεράς. Μέσω του έργου του Μάρεϊ Μπούκτσιν, κύριου θεωρητικού της κοινωνικής οικολογίας μετά τη δεκαετία του 1960, η τελευταία έχει συνδεθεί με τη δική του εκδοχή ελευθεριακού σοσιαλισμού, τον ελευθεριακό κοινοτισμό.»
Μια ακόμα διαφορά του ανθρώπινου από τα μη ανθρώπινα ζώα είναι ότι ο άνθρωπος, στους σύγχρονους τουλάχιστον πολιτισμούς, έχει συνείδηση της ικανότητάς του να καταστρέφει τους φυσικούς πόρους, αλλά και συνείδηση της ικανότητάς του να μεταβάλλει τα πράγματα προς την κατεύθυνση μιας ουτοπίας. Επίσης έχει συνείδηση του ότι μπορεί να αφανίσει ένα άλλο είδος, ή ότι μπορεί να το προστατέψει από την εξαφάνιση με εκούσιες δράσεις.
Αναζητώντας, εμείς, οικολογικού τύπου κοινωνίες στους σύγχρονους πολιτισμούς αναφερθήκαμε στις λεγόμενες «οικοκοινότητες» - οι οποίες όμως είναι συνειδητή επιλογή των ανθρώπων που τις δημιουργούν, δεν πρόκειται δηλαδή για μια εξέλιξη κοινωνικής δομής από προγενέστερη πιο ανώριμη φάση. Αν ο πληθυσμός σε μια οικοκοινότητα αυξανόταν πολύ, δεν ξέρουμε αν θα συνέχιζε να λειτουργεί με τον ίδιο «οικολογικό» και αυτοδιαχειριζόμενο τρόπο. Η ανάγκη (λόγω έλλειψης φυσικών πόρων, για παράδειγμα) φαίνεται να είναι η κινητήριος δύναμη για την λειτουργία τέτοιων κοινοτήτων. Η ευημερία φαίνεται μάλλον να οδηγεί στην οκνηρία, όπου το άτομο τεμπελιάζει αρκετά για να «αυτό-περιοριστεί» και τείνει να παραβιάσει τους «κανόνες» μιας τέτοιας κοινότητας.
Αναφερθήκαμε σε ορισμένα πειράματα που εξετάζουν τη συμπεριφορά ζώων, τα οποία δείχνουν ότι σε πολλές ομάδες ένα άτομο φαίνεται να είναι πιο ισχυρό ή δυνατό (με την έννοια της ενεργητικότητας και της αποτελεσματικότητας στην εκτέλεση κάποιων δράσεων), όμως, αυτή η ιδιότητά του δεν φαίνεται να εγκαθιδρύει μια κυριαρχική ιεραρχία ανάμεσα στα ζώα της ομάδας, αντιθέτως, η δράση του ικανού ζώου δίνει τη δυνατότητα στα υπόλοιπα να τραφούν, ενώ αν το δυνατό απουσιάσει, κάποιο άλλο θα αναλάβει το ρόλο του ατόμου, για παράδειγμα, που φέρνει φαγητό στα υπόλοιπα ζώα. Ίσως λοιπόν ο ρόλος αυτός υπάρχει και στις κοινωνίες άλλων ζώων, όμως χρησιμοποιείται με άλλο στόχο και όχι την κυριαρχία ανθρώπου επί ανθρώπου ως αυτοσκοπό. Ίσως αυτά τα επιτεύγματα που θεωρούμε ότι έχουν εμφανιστεί σε ώριμους ανθρώπινους πολιτισμούς (δηλαδή η απάλειψη των κυριαρχικών δομών και των ιεραρχικών σχέσεων) να μην είναι παρά βιολογικές επιταγές…
Μήπως λοιπόν μια θεωρία οικολογίας να είναι απλώς μια ηθική στάση ενός προσώπου και όχι μια έκφραση μιας κοινωνικής εξέλιξης? Ή μήπως αν συνεργαστούν πολλοί άνθρωποι με την ίδια ηθική έχουμε τελικά μια οικολογική κοινωνία? Λέει ο Καστοριάδης «Δεν βλέπω κανένα φιλόσοφο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο θεμελιωτής της οικολογίας. Σίγουρα υπάρχει, μεταξύ των Άγγλων, Γερμανών και Γάλλων Ρομαντικών, μία «Αγάπη της φύσης». Αλλά η οικολογία δεν είναι «η αγάπη της φύσης». Είναι η αναγκαιότητα του αυτό-περιορισμού (δηλαδή, η αληθινή ελευθερία) του ανθρωπίνου είδους σε σχέση με τον πλανήτη πάνω στον οποίο, από τύχη, υπάρχει και τον οποίο έχει βαλθεί να καταστρέψει. Από την άλλη πλευρά, σίγουρα κάποιος μπορεί να βρει σε διάφορες φιλοσοφίες αυτή την υπεροψία, αυτή την ύβρη, όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, την υπερβολική οίηση ή την προπετή υπερβολή, οι οποίες ενθρονίζουν τον άνθρωπο στη θέση του «άρχοντα και κυρίου της φύσης» — ένας ισχυρισμός που είναι στην πραγματικότητα εντελώς γελοίος. Δεν είμαστε καν άρχοντες αυτού που εμείς θα κάνουμε, ξεχωριστά, αύριο ή σε μερικές βδομάδες. Όμως, η Ύβρις πάντα προκαλεί τη Νέμεση, την τιμωρία, και αυτό είναι που διακινδυνεύουμε να συμβεί σε εμάς.»
Δηλαδή, είναι η οικολογία ένα σύστημα ηθικών αξιών ή ένα κοινωνικό/πολιτικό κίνημα? Εξ άλλου, μήπως συμβαίνει τελικά οι πολιτισμοί να μην ωριμάζουν (όσον αφορά τις ηθικές στάσεις των ανθρώπων), αλλά απλώς να εμφανίζονται πάνω στον πλανήτη σε τυχαία σειρά και με τυχαίους συνδυασμούς, τόσο τυχαίους και με την ίδια πιθανότητα να εμφανιστούν, ίσως και περισσότερες από μία φορές, που μετά από ορισμένα χρόνια να ξαναβρεθούμε εμείς οι ίδιοι πάλι εδώ να κάνουμε τις ίδιες συζητήσεις? Κάτι τέτοιο είχε γράψει ο Καζαντζάκης, κάτι τέτοιο αφήσαμε κι εμείς να αιωρείται στον αέρα χωρίζοντας το βράδυ.
Παρασκευή 4 Νοεμβρίου 2011
Συνάντηση Δεκεμβρίου 2011
Η συζήτηση για τον υπερπληθυσμό δεν έχει ολοκληρωθεί στην λέσχη μας, κρατάμε λοιπόν το "Μύθο του Υπερπληθυσμού" του Μάρεη Μπούκτσιν και διαβάζουμε επιπλέον και το μικρό εγχειρίδιο του ίδιου συγγραφέα "Τι είναι κοινωνική οικολογία" από τις εκδόσεις Βιβλιόπολις. Η επόμενη συνάντησή μας είναι Πέμπτη 1 Δεκεμβρίου στις 20.30.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)